Wielband aanbrengen op wagenwiel??? Dat is een interessante vraag. Ik zou direct terug kunnen vragen: waarom zou je dat vandaag de dag überhaupt nog doen? Het is toch veel nuttiger om te weten hoe je banden van Michelin of Bridgestone om een velg legt… Wagens zie je immers al lang niet meer op de weg, en wie wordt er nu wijzer van deze kennis?
En toch. Ik kan wel zeggen dat er zowel in Estland, Scandinavië als Portugal naar schatting een paar honderd wagenwielen rondrollen die in mijn werkplaats van hun wielband zijn voorzien. Eigenlijk zit er in zo’n wagenwiel aanzienlijk meer werk – een lagerbus in de naaf plaatsen, de naafringen aanbrengen… (dat werkt overigens bijna net zo als bij het wiel zelf).
Wie is er vandaag de dag überhaupt nog aangewezen op een paardenkar?
Ongeveer 80% van de wagens waarvan de wielen door mijn handen zijn gegaan, wordt gebruikt in middeleeuwse themarestaurants – bijvoorbeeld als wagen voor de amandelverkoop. Aan deze wagens zat aanzienlijk meer werk. Er is veel smeedwerk in gaan zitten, en ook de amandelbranders en ketels werden hiervoor bij mij besteld… De rest is dan ofwel bij burchten in gebruik voor de bezoekers – om zakken achter zich aan te trekken – of zodat kinderen mee kunnen rijden… Er is dus ook vandaag de dag nog gebruik voor wagens.
Eerst worden de wagenwielen gebracht.
Deze maak ik niet zelf. Ik maak dingen van metaal. De kant-en-klare wielen worden naar mij gebracht.
Eerst moet je de wielen opmeten en de passende lengtes voor de wielbanden uit platstaal snijden. Meestal gebruik ik platstaal van 8×40 mm. Omdat de samenwerkingspartners van jaar tot jaar dezelfde zijn, zijn de modellen ook gelijk. Op de plek waar de wielband komt, zijn de wielen 50 mm breed. Ik maak de wielband bewust iets smaller, en een breedte van 40 mm past daar heel goed bij.
Op basis van de wieldiameter kan vooralsnog alleen het ruwe materiaal op maat worden gesneden. Daarna gaat het door de walsen in de ringvorm, en dan begint de fijnafstemming. Hier komen natuurkunde, wiskunde en nog een paar andere wetenschappen om de hoek kijken. Over het algemeen moet je ongeveer weten hoe groot de lengte-uitzetting is bij een bepaalde staaflengte. Dat is een mooi gegeven met die uitzetting: hoe langer de staaf is, hoe meer deze uitzet bij verhitting. Precies met die hoeveelheid van het uitzetten moet de staaf in het begin korter worden gemaakt. Hiervoor klem ik hem met lijmklemmen om het wiel en snijd hem met de haakse slijper direct op het wiel passend af. Bij een wiel met een diameter van 500 mm laat ik tussen de uiteinden ongeveer 15-20 mm ruimte, bij een wiel met een diameter van 1000 mm al gauw 25+ mm… Dat hangt zowel af van de dikte van het staal als van hoe heet je de wielband wilt maken. De wielen worden gemaakt van hardhout – es, eiken… soms berk… daarom kun je het staal behoorlijk heet maken zonder dat het hout later te veel verbrandt.
Dan haal ik hem van het wiel en las ik de uiteinden aan elkaar. Grondig aan weerszijden, en aan weerszijden wordt er ook geslepen. Natuurlijk zou je dit ook kunnen wellen in het vuur… Maar dat is een ander onderwerp en een andere prijs.
Het verhitten van de wielbanden voor een houten wagenwiel in het vuur
Verder met het verhitten. Daarvoor kan een vuurplaats worden gebruikt. Een grote vuurplaats van bijna 2 meter in diameter, waarin al vuur wordt gemaakt voordat er wordt begonnen met het op maat snijden van de wielbanden. Met een volledig open vuur is het onaangenaam om deze wielbanden te verwarmen… het kan gebeuren dat men de wenkbrauwen verbrandt… of ernstiger gewond raakt. Er wordt gewacht tot de sintels klaar zijn. Dan gaan er tot wel 10 wielbanden in de gloed. Het is raadzaam om de wielbanden tijdens het aanpassen aan de wielen op de een of andere manier te markeren… De diameters kunnen variëren, en zo is er minder reden tot frustratie als voor de hete wielband meteen het juiste wiel wordt gevonden. Er kan een nummer op de buitenring van het wiel worden geschreven – de wielband komt eroverheen en bedekt dit – en aan de binnenkant van de wielband kunnen met een beitel goed zichtbare strepen worden gezet…
Wanneer de wielbanden dan heet zijn geworden in het vuur… dan zijn snelle bewegingen belangrijk… te traag handelen kan veel hout verbranden. Tegelijkertijd mogen deze wielbanden absoluut niet echt roodgloeiend zijn… heet, maar niet rood… De hete wielband wordt op het wiel geslagen en daarna direct snel afgekoeld. Hiervoor is een met water gevulde speciekuip direct naast de werktafel een zeer belangrijk hulpmiddel. Het is raadzaam om dit met z’n tweeën te doen. Tijdens het afkoelen steekt men een ijzeren staaf door de naaf en rolt men het wiel snel 3-4 rondjes door het water. Die as is handig, omdat het eerste wiel schoon water krijgt… de rest daarna al vervuild water. En dat ruïneert het hout. Het is raadzaam om het wiel niet tot aan de spaken onder te dompelen. Net diep genoeg zodat het staal snel afkoelt… maar niet dieper. Daarvoor is deze geïmproviseerde as een goede oplossing.
Het aanbrengen van de hete metalen hoepel op het houten wagenwiel
En zo eenvoudig is het. Heet staal zet uit. Bij het afkoelen krimpt het muurvast om het wiel, zonder dat er bouten aan te pas hoeven te komen. Bouten worden overigens wel extra gebruikt. De wielen bestaan uit segmenten. Bij het drogen kan het hout gaan werken – daarom trekt men over de verbindingspunten van de segmenten klemmen die met een bout door het staal heen worden vastgezet. Zo wordt dit werk al eeuwenlang gedaan… er is niets nieuws onder de zon.
Geef een reactie